فاصله مدل‌های متن‌باز با ChatGPT به کمترین حد رسید

بنیاد موزیلا، توسعه‌دهنده مرورگر فایرفاکس، نخستین گزارش «وضعیت هوش مصنوعی متن‌باز» را منتشر کرده و در آن از نزدیک شدن بی‌سابقه عملکرد مدل‌های متن‌باز به محصولات اختصاصی شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی خبر داده است. بر اساس این گزارش، فاصله توانایی بهترین مدل‌های متن‌باز با مدل‌های بسته مانند ChatGPT و Claude اکنون تنها حدود ۳.۳ درصد است. این شکاف در مقطعی از سال ۲۰۲۴ حتی به ۰.۵ درصد نیز رسیده بود، اما با عرضه مدل‌های استدلالی جدید دوباره اندکی افزایش یافت.

موزیلا تأکید می‌کند که مدل‌های متن‌باز اکنون در بسیاری از کاربردهای عمومی، از جمله برنامه‌نویسی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های عمومی، عملکردی نزدیک به مدل‌های تجاری دارند. با این حال، در حوزه‌هایی مانند استدلال پیچیده، پردازش متن‌های بسیار طولانی و انجام وظایف چندمرحله‌ای خودکار (Agentic AI)، مدل‌های اختصاصی همچنان برتری محسوسی دارند.

یکی دیگر از یافته‌های مهم گزارش، افت شدید هزینه استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی است. به گفته موزیلا، هزینه اجرای مدل‌هایی هم‌سطح GPT-4 طی سه سال گذشته حدود ۵۰ برابر کاهش یافته و از ۲۰ دلار به حدود ۴۰ سنت برای هر یک میلیون توکن رسیده است؛ موضوعی که توسعه و استفاده از هوش مصنوعی را برای شرکت‌ها بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر کرده است.

اگرچه مدل‌های متن‌باز اکنون حدود یک‌سوم استفاده واقعی از هوش مصنوعی را به خود اختصاص داده‌اند، اما تنها ۴ درصد درآمد بازار جهانی را تولید می‌کنند. طبق این گزارش، علت این اختلاف، نه کیفیت پایین‌تر مدل‌های متن‌باز، بلکه چالش‌هایی مانند هزینه زیرساخت، امنیت، نگهداری، استقرار و ابزارهای عملیاتی است که استفاده تجاری از آن‌ها را دشوارتر می‌کند.

موزیلا همچنین از رشد چشمگیر چین در این حوزه خبر داده است. براساس این گزارش، ۸۹ درصد پروژه‌های هوش مصنوعی در چین و شرق آسیا از مدل‌های متن‌باز استفاده می‌کنند و سهم مدل‌های متن‌باز چینی در پلتفرم OpenRouter از کمتر از ۲ درصد در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۴۵ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده است.

این گزارش می‌گوید دولت چین توسعه و انتشار مدل‌های متن‌باز را به بخشی از راهبرد ملی خود تبدیل کرده و آن را راهی برای کاهش اثر محدودیت‌های صادرات تراشه‌های آمریکایی می‌داند.

موزیلا معتقد است رقابت اصلی صنعت هوش مصنوعی دیگر صرفاً بر سر ساخت مدل‌های قدرتمند نیست، بلکه به نرم‌افزارها و زیرساخت‌هایی منتقل شده که این مدل‌ها را مدیریت می‌کنند؛ لایه‌ای که تعیین می‌کند یک هوش مصنوعی چه اطلاعاتی را ببیند، چه چیزهایی را به خاطر بسپارد و چه اقداماتی را انجام دهد.

این بنیاد اعلام کرده در ماه‌های آینده ابزار اختصاصی خود برای مدیریت عامل‌های هوش مصنوعی را نیز عرضه خواهد کرد.

در کنار این خوش‌بینی، گزارش موزیلا با انتقادهایی نیز روبه‌رو شده است. منتقدان می‌گویند در این گزارش به خطرات انتشار آزاد مدل‌های قدرتمند، از جمله سوءاستفاده در تولید دیپ‌فیک، حملات سایبری و سایر تهدیدهای امنیتی، توجه کافی نشده است.

با این حال، مدیران موزیلا معتقدند پیشرفت هوش مصنوعی اجتناب‌ناپذیر است و به جای محدود کردن انتشار مدل‌ها، باید راهکارهای نظارتی و حفاظتی در سطح جامعه و قوانین توسعه پیدا کند.